De rol van het maatschappelijke midden in een nieuwswijze samenleving

De deelnemers delen één overtuiging: ook zij hebben een rol in een samenleving die goed met informatie omgaat. Ze werken namelijk allemaal met of voor doelgroepen die worden beïnvloed door het medialandschap en de online wereld. Mensen - jong en oud - die overspoeld worden door nieuws en informatie, meningen, interpretaties, geruchten en publieke opinies. En dus ook met de effecten daarvan: wantrouwen, polarisatie, vermijding, radicalisering, of simpelweg nieuwsvermoeidheid. 

Waarom is dit kennisatelier nu belangrijk?

Nieuwswijsheid is onmisbaar voor een goed functionerende democratie. Volgens Beeld & Geluid is het nu extra belangrijk dat we snappen hoe nieuws en informatie ons en de samenleving beïnvloeden, en dat we die kennis goed gebruiken. Beeld & Geluid organiseert deze kennissessie samen met DichterBijNieuws. ‘Wanneer maatschappelijke professionals het nieuws- en informatielandschap beter doorzien, kunnen ze met zelfvertrouwen anderen helpen hun weg te vinden. Ze kunnen de keuzes en het gedrag van hun doelgroepen beter duiden, informatie delen, in gesprek gaan over soms lastige maatschappelijke thema’s en interventies ontwikkelen’, aldus de uitnodiging voor dit Kennisatelier. Dat roept tegelijk de vraag op hoe nieuwswijs professionals zelf al handelen – en waar voor hen ruimte ligt om verder te groeien.

Beeld & Geluid slaat met een reeks kennisateliers de brug tussen verschillende partijen. Ze verbindt praktijk en beleid met elkaar en verkent hoe kennis over nieuwswijsheid kan leiden tot concreet gedrag. Dus niet alleen meer weten, maar vooral ook anders doen. 

Naar een samenleving waarin informatie niet verdeelt, maar verbindt

Nieuwswijsheid vraagt onder meer om gezamenlijk optrekken van journalistiek, onderwijs, wetenschap, overheid, het maatschappelijk middenveld en vele anderen. Maar hoe pakken professionals uit het maatschappelijke midden hun rol? Wat hebben ze nodig om daadwerkelijk bij te dragen aan een gezonde nieuws- en informatiecultuur? Aan een samenleving waarin iedereen goed door het medialandschap beweegt? Hoe kunnen ze elkaar daarbij vinden en versterken?

Opzet van de middag: inspiratie én praktijk

Tijdens het Kennisatelier deelden de deelnemers hun ervaringen en expertise. Ze bespraken het belang van een nieuwswijze samenleving en maakten het ecosysteem van sleutelfiguren - zoals zij zelf - inzichtelijk.

Na een gezamenlijke lunch, opende moderator Tom van Rooijen om 14.00 uur het kennisatelier. De middag bestond uit twee delen:

1. Inspiratiesessie van hoogleraar Edward De Vooght over kritisch denken en de verschillende perspectieven op waarheid.
2. Interactieve sessie waarin deelnemers in vier groepen in gesprek gingen over nieuwswijsheid in hun werk. 

Kritisch denken is belangrijk … maar wat bedoelen we eigenlijk?

Edward De Vooght - senior onderzoeker bij de Arteveldehogeschool - begon met twee vragen die eenvoudig klonken, maar tegelijkertijd de vinger op de zere plek legden. Eerst stelde hij de vraag: wie vindt kritisch denken belangrijk? Iedereen, bleek uit de reacties. Daarna vroeg hij: wat is kritisch denken? Toen kwamen de verschillen op tafel. De deelnemers gaven allerlei definities: 

• niet alles voor zoete koek slikken;
• jezelf afvragen hoe je tot een mening komt;
• argumenten kunnen geven;
• openstaan voor tegengeluid;
• nuance aanbrengen;
• uit je bubbel komen;
• logisch denken;
• goed brongebruik;
• zelf nadenken;
• kritisch denken vraagt aandacht en motivatie. 

Volgens Edward is kritisch denken voor iedereen belangrijk, maar de betekenis verschilt per persoon. “Dat merk ik overal waar ik de vraag stel. Wat me opvalt is dat mensen vaak een antwoord geven met het woord ‘niet’ erin. Dus wat je vooral niét mag doen als je kritisch denkt. Maar wat mag je wel?” 

Kritisch denken is een fundamentele vaardigheid, aldus Edward. “Maar als we niet goed kunnen uitleggen wat het precies is, kunnen we het ook niet goed aanleren. Dan weten we ook niet hoe we kunnen zien of iemand het beheerst. Misschien moeten we het begrip zelfs loslaten als het zo vaag blijft dat niemand het echt kan leren.”

‘Wat is waarheid?’

Edward nam de deelnemers daarna mee in de term waarheid. ‘Wat is waarheid?’ hield hij de toehoorders een filosofische vraag voor. Het was een eyeopener voor velen. Zeker toen Edward acht perspectieven op waarheid presenteerde en dat koppelde aan kritisch denken. De acht vormen kijken allemaal op een andere manier naar waarheid en overlappen elkaar.

Edward riep de deelnemers op om te zoeken naar formats en werkvormen die verder gaan dan ‘vraag-antwoord’ of ‘waar/niet waar’. “Ga na hoe we willen dat onze doelgroepen omgaan met informatie. Welke tools kunnen we aanbieden zodat zij kritisch kunnen denken en kunnen navigeren in de grote grijze zone tussen waar en niet waar, waarin dingen niet altijd eenvoudig zijn?”

Die oproep sluit aan bij een van de gedachten achter de kennissessie en het bijbehorende Manifest Mediawijsheid: het is niet makkelijk om in de overdaad aan informatie op een weloverwogen manier jouw mening te vormen. Daar kunnen mensen hulp bij gebruiken.

Interactieve sessie: hoe nieuwswijs ben jij – en hoe raakt dit je werk?

Na een korte pauze trok Tom van Rooijen de groep de praktijk in. In vier deelgroepen bogen de deelnemers zich over vragen die zowel over persoonlijke als professionele nieuwswijsheid gingen.

Hoe nieuwswijs ben jij?

De eerste vraag: hoe nieuwswijs ben je zelf? Veel aanwezigen noemden herkenbare routines: verschillende media volgen, bronnen checken, filters aanbrengen, bewust niet blijven hangen in populistische oneliners. Een professional in zorg en mediawijsheid verwoordde het als volgt: “Ik ben me bewust van wie het nieuws brengt. Ik zou het liefst nieuws volgen vanuit mijn eigen interesses, maar ik kijk ook omdat mijn cliënten het waarschijnlijk ook gezien hebben.”

Ook was er zelfreflectie: “Zit ik niet te veel in mijn eigen bubbel?” “Luister ik wel voldoende naar andere perspectieven?” “Is het zelfbescherming als ik bepaalde nieuwsmedia mijd, of laat ik dan ook iets liggen?” 

Hoe raakt nieuwswijsheid jouw werk?

Daarna ging het gesprek over de dagelijkse realiteit. Wat gebeurt er als nieuws en informatie niet alleen iets is wat mensen lezen, maar wat hun handelen aanstuurt? Tom vroeg de deelnemers wat nieuwswijsheid betekent in hun werk. 

Een deelnemer vertelde over zijn contact met mensen die de overheid totaal niet vertrouwen en zich vasthouden aan complottheorieën. “Achter hun verhaal zit vaak iets anders. Bijvoorbeeld het gevoel dat ze niet gehoord worden, dat ze de grip kwijt zijn, of dat systemen niet voor hen werken.” Door te luisteren naar hun verhaal, lukte het hem soms om hen een ander perspectief te geven. Dat past bij wat Edward eerder zei over waarheid: iedereen beleeft dingen vanuit zijn eigen perspectief. 

In een andere groep kwam een voorbeeld uit de gehandicaptenzorg voorbij. “Kunstmatige intelligentie in apps als Snapchat geeft cliënten houvast tegen eenzaamheid, voedt hen en verrijkt hun wereldbeeld. Ze zetten AI-functies in om WhatsApp-berichten te schrijven en daar ontstaat vaak ruis. Deze cliënten hebben emotioneel het niveau van een kind van vier, terwijl ze online content zien die bedoeld is voor 13+-jongeren. De teksten die ze met AI maken lijken volwassen, maar laten niet altijd zien wat ze echt bedoelen. Er schuilt een menselijke behoefte achter van erbij willen horen. Het is een zoektocht naar hoe we het gebruik van zulke technologie moeten begeleiden.” 

De voorbeelden brachten de groepen bij een grotere vraag: hoe navigeren we in een krachtenveld waarin nieuwswijsheid in het geding is en vertrouwen in media en samenleving wankel is. En hoe ga je daarover in gesprek met je doelgroep?

Wat zijn de gevolgen van een complex medialandschap voor de samenleving?

De groepen benoemden het effect van het huidige medialandschap. De constante en overdadige informatiestroom werkt ontwrichtend, zeiden deelnemers: het maakt verbinden moeilijker. Een botsing van meningen lijkt spannender dan vroeger. Een verschil van mening is steeds minder vaak ‘gewoon prima’. Doordat we steeds meer in eigen, specifieke bubbels zitten, hebben we een heel andere kijk op dezelfde informatie of gebeurtenis. Ook kwam naar voren dat vooral jongeren weinig oefenen met wat neutraal nieuws is of kan zijn. Veel informatie komt namelijk al binnen met emotie en framing erbij. Daardoor wordt het moeilijker om feiten en meningen uit elkaar te houden.

Het ecosysteem: wie moet er meedoen?

Een terugkerend punt: nieuwswijsheid kun je niet in je eentje regelen. De deelnemers noemden een breed palet aan spelers die samen het ecosysteem vormen: ouders, docenten, bibliotheken, buurtteams, welzijn, gemeenten, politie, scholen (mbo/hbo/wo), verenigingen, peer groups, onderzoekers, journalisten, influencers en platforms. Als goed voorbeeld werd verwezen naar de Utrechtse Online Coalitie. Daar werken allerlei organisaties samen en delen ze kennis, bijvoorbeeld over de online wereld van jongeren. Een belangrijke vraag in die coalitie is: hoe geven we mediawijsheid vorm vanuit een goede pedagogische basis?

Het Kennisatelier Nieuwswijsheid gaf deelnemers meerdere inzichten, zoals het inzicht in hoe ze zelf met media omgaan, hoe ze dat nu vertalen in hun werk, hoe ze het anders kunnen doen. Maar misschien nog belangrijker: ze merkten dat ze elkaar moeten opzoeken. Door in samenhang te werken kunnen ze elkaar versterken. Zo bouwen ze samen aan een brede beweging richting een samenleving waarin informatie mensen niet verdeelt, maar verbindt.

Nieuwswijsheid is een thema voor iedere professional die te maken heeft met het complexe medialandschap. De vraag is dan ook vooral: hoe speelt het in jouw werk een rol? En welke positie pak jij als professional of organisatie in het ecosysteem rond nieuws en informatie? Waar liggen de kansen om samen te leren, te experimenteren en elkaar te versterken? Wie daarover in gesprek wil of wil bijdragen aan een nieuwswijze samenleving, is van harte uitgenodigd om aan te haken bij onze bredere beweging. 

Lees ook het Manifest Nieuwswijsheid – het gezamenlijke kader om in samenhang te werken aan een nieuwswijzer Nederland. Ontdek wat jij kunt doen vanuit jouw vakgebied.