Indisch erfgoed zichtbaar maken, tussen archief en gemeenschap

“Mediamanagers, zo noemen ze archiefmedewerkers bij Beeld & Geluid, daar hebben ze een mooie term voor bedacht,” zegt Mariette van der Elburg met een glimlach. Sinds februari 2025 werkt ze bij Beeld & Geluid als mediamanager dekolonisatie en sociaal-cultureel archief, speciaal aangesteld voor onder andere het Programma Indisch Erfgoed Digitaal (PIED). “Dit is een landelijk programma waarbij instellingen met collecties over voormalig Nederlands-Indië subsidie kunnen aanvragen om hun materiaal beschikbaar te maken via onsland.nl. Dat is echt belangrijk.”

Ons Land heeft als doel om kennis over Nederlands-Indië en de migratiegeschiedenis naar Nederland te vergroten. Door archieven en collecties te digitaliseren en online toegankelijk te maken, ontstaat een rijk en meerstemmig beeld van dit gedeelde verleden. Het platform onsland.nl wordt beheerd door het Indisch Herinneringscentrum, in samenwerking met WO2NET. “Het is bedoeld voor iedereen met Indische roots, voor mensen die daar gewoond of gewerkt hebben, zoals Indische Nederlanders, Molukkers, Papua's en Chinezen. Het voelt als een vorm van genoegdoening voor de gemeenschap,” zegt Mariette.

Mariette voelt zich ook persoonlijk betrokken. “Ik ben geboren en getogen in Rotterdam en daar leef je met een enorme diversiteit. Dat maakt dat dit onderwerp dichtbij voelt.”

Fase één: politiek, geluid en context

In de collectie van Beeld & Geluid bevindt zich veel audiovisueel materiaal over voormalig Nederlands-Indië. Vanuit de maatschappelijke opdracht om dit erfgoed toegankelijk te maken, werd met conservator Bas Agterberg een selectie gemaakt.
Fase één is inmiddels afgerond en betreft audiomateriaal, met een sterke nadruk op politieke geschiedenis. “Je hoort interviews met voormalig premier Willem Drees, die tijdens zijn kabinetten verantwoordelijk was voor de dekolonisatie politiek, maar ook gesprekken over de Nederlandse koerswijziging rond Nieuw-Guinea,” vertelt Mariette. Het gaat om ruwe interviews, zonder uitgebreide context of duiding.

“Dit is allemaal heel interessant en nodig. Ik voel me bevoorrecht dat ik hieraan mag bijdragen.”  - Mariette van der Elburg

Een hoogtepunt is het interview met Mohammed Hatta, vicepresident en later minister-president van Indonesië. “Dit is het enige interview dat hij in het Nederlands gaf. Hij was toen al op leeftijd en klinkt heel broos. Hij vertelt over de Tweede Wereldoorlog en de aanloop naar de onafhankelijkheid in 1945. Echt uniek materiaal.”

Daarnaast zijn er zestien radio-interviews met Indische Nederlanders die na de onafhankelijkheid naar Nederland kwamen. Ze vertellen over repatriëring, ontvangst, onderwijs en integratie. Ook de films van Mary Hehuat, een Molukse documentairemaker, zijn bijzonder. Zijn werk, gemaakt voor Nederlanders, Medelanders, laat de gemeenschap van binnenuit zien.

Historische perspectieven en verwerking

Sommige onderwerpen vragen om extra zorgvuldigheid. Mariëtte noemt interviews over Molukse Nederlanders. “De Molukse geschiedenis verschilt sterk van die van Indische Nederlanders. KNIL-militairen werden onder valse beloften naar Nederland gebracht, ontslagen en in kampen ondergebracht, in de veronderstelling dat het tijdelijk was.” Ook thema’s als de RMS (Republik Maluku Selatan) komen aan bod, een onafhankelijkheidsbeweging die nooit internationale erkenning kreeg.

“Zodat het materiaal vindbaar is, maar ook beter begrepen kan worden.” - Mariette van der Elburg

 
Tijdens het werken met het materiaal viel haar vooral de politieke framing uit die tijd op. In interviews met Drees wordt de Nederlandse militaire reactie op de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd gepresenteerd als noodzakelijk antwoord op ‘opstand’. “Als je dat nu terug luistert, zonder hedendaagse duiding, is dat confronterend.”

Een belangrijk deel van het werk van Mariette in de eerste fase bestond uit het toevoegen van transcripties, samenvattingen en metadata. “Zodat het materiaal vindbaar is, maar ook beter begrepen kan worden.” Ze werkte met termen uit de Indisch Erfgoed Thesaurus van het Termennetwerk en leverde input om de GTAA, de thesaurus van Beeld & Geluid inclusiever te maken.

Fase twee: beelden, structuur en overzicht

Fase twee richt zich op beeldmateriaal, met name amateurfilms uit de jaren twintig en dertig, gefilmd in voormalig Nederlands-Indië. Deze films tonen landschappen, straatbeelden en alledaagse situaties en zijn geselecteerd door conservator Valentine Kuypers.

Ook Wordende Wereld, het Polygoonjournaal over Indonesië na WOII, maakt deel uit van deze fase. “Het materiaal bestaat uit losse afleveringen en fragmenten. We brengen eerst structuur aan: wat hoort bij elkaar en hoe maak je dat inzichtelijk voor gebruikers?”

Mariette werkt momenteel aan circa 110 amateurfilms en evenveel onderdelen van Wordende Wereld. “Dat is een flinke klus, net als bij de eerste fase ligt de nadruk op het zo toegankelijk mogelijk maken voor een groot publiek.”

Taal, metadata en meerstemmigheid

Een terugkerend onderdeel van haar werk is het kritisch bekijken van koloniale terminologie. “Ik kijk: wat staat er, kan het anders? En als dat zo is, leg ik vast waarom.” Dat gebeurt via het Historical Archival Metadata-veld (HAM), waarin context wordt toegevoegd zonder de oorspronkelijke termen te wissen.

Daarnaast is Mariette betrokken bij Sounds Familiar, een project rond meerstemmigheid in het archief. Ze neemt deel aan co-creatie sessies met gemeenschappen, waaronder de Surinaamse en binnenkort de Molukse gemeenschap. “Dat zijn ontzettend waardevolle gesprekken.”

Afsluitend zegt ze: “Dit is allemaal heel interessant en nodig. Ik voel me bevoorrecht dat ik hieraan mag bijdragen.” En precies daar, tussen archief en gemeenschap, krijgt het Indisch erfgoed nieuwe betekenis.