Archief onder de loep: de Sticusa-collectie
In het archief van Beeld & Geluid zitten meerdere films uit de Sticusa-collectie: films die zijn gemaakt op Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Maarten en Sint Eustatius (ABCSSS-eilanden), destijds in opdracht van de Nederlandse overheid. Wat zijn dit voor films? Waar gaan ze over en welke perspectieven worden belicht? Ik sprak hierover met erfgoedprofessional Dyonna Benett.
In het archief van Beeld & Geluid zitten meerdere films uit de Sticusa-collectie: films die zijn gemaakt op Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Maarten en Sint Eustatius (ABCSSS-eilanden), destijds in opdracht van de Nederlandse overheid. Wat zijn dit voor films? Waar gaan ze over en welke perspectieven worden belicht? Ik sprak hierover met erfgoedprofessional Dyonna Benett.
Still uit de film Buskando van René van Nie
Dyonna Benett werkt op het snijvlak van erfgoed, museologie en maatschappelijke betrokkenheid. Vanuit Curaçao werkt zij voor opdrachtgevers in zowel het Caribisch gebied als Nederland. In haar werk staat de vraag centraal hoe musea en erfgoedinstellingen relevant kunnen zijn voor de verschillende gemeenschappen die zij vertegenwoordigen. Met haar expertise op het gebied van inclusie, publiek en museologie beweegt Benett zich tussen verschillende perspectieven, collecties en culturele contexten. “Juist doordat ik zowel de Caribische als de Nederlandse context van dichtbij ken, kan ik verschillende werelden en perspectieven met elkaar verbinden.”
Dat perspectief zet ze nu in voor Beeld & Geluid. Conservator Bas Agterberg en productmanager Monique Groot vroegen Dyonna onderzoek te doen naar films uit de Sticusa-collectie. Sticusa (Stichting voor Culturele Samenwerking, 1948–1991) werd door de Nederlandse overheid opgericht om de culturele banden met Indonesië, Suriname en de Voormalig Nederlandse Antillen te versterken.
Subsidie met een bijsmaak
“Sticusa bracht geld binnen voor mooie projecten op de eilanden,” legt Dyonna uit. “Maar er was ook veel boosheid, omdat Nederland alles regisseerde. De eilandbewoners hadden nauwelijks inspraak. De stichting bepaalde zelf het aanbod en zette de films deels in om te tonen hoe goed Nederland investeerde in de culturele infrastructuur van eilanden. Tegelijkertijd deden ze ook goede dingen en zetten ze bibliotheken en theatersalons op. Dat maakt het heel dubbel.”
Drie films
Dyonna analyseerde drie specifieke films: Lanta Pára, Watapana (1974), Buskando (1973) en Mosaiko Kultural (1979).
Lanta Pára, Watapana
“Nederland draagt mede verantwoordelijkheid voor de schade aan het milieu op Curaçao vanwege het koloniale verleden en de langdurige Nederlandse invloed op het eiland. In Lanta Pára, Watapana stelt de Curaçaose filmmaker Wilbert Tecla deze milieuschade door de opkomende industrie aan de orde. Sticusa steunde dat, want daarmee kon Nederland laten zien dat ze juist bewust met het milieu omging; het paste in hun propaganda dat ze goede dingen deden voor het eiland,” vertelt Dyonna. “Maar Tecla schudde er bewust het volk mee wakker, hij gebruikte de film vooral om het volk bewust te maken van de oorzaken en gevolgen van de manier waarop er tijdens de koloniale periode en industrialisering met het land is omgegaan.”
Mosaiko Kultural
De film Mosaiko Kultural, gemaakt door Wilbert Tecla en kunstenaar Felix de Rooy, toont een heel ander geluid. “In die film zie je dans, poëzie en toneel. Mensen zijn trots op hun cultuur én je ziet de impact van het koloniale verleden. Maar dat weerhield de lokale bevolking er niet van om kunst te blijven maken.”
Buskando
De derde film is Buskando van de Nederlandse filmmaker René van Nie. De film is een zoektocht naar wat er, zoveel jaar na de slavenopstand van 1795, nog over is van de ideeën van Tula, zijn streven naar vrijheid en onafhankelijkheid. Dyonna: “Van Nie reisde vanuit Nederland af om de strijdgeest van Tula, de historische opstandsleider, te zoeken. Zijn conclusie? Die strijdgeest leefde niet meer onder het volk. Dat leidde tot een storm van kritiek bij de lokale bevolking, mensen herkenden zich daar totaal niet in. Buskando werd vervolgens uit angst voor nieuwe onrust niet voor het grote publiek op Curaçao vertoond.”
Curaçao International Film Festival: vertoning Buskando
Op 17 april 2026 werd Buskando vertoond op het Curaçao International Film Festival (CIFF). “Na vele jaren was Buskando eindelijk te zien,” vertelt Dyonna. "De vertoning op het CIFF bood een waardevol platform voor een kritisch publieksgesprek over de representatie en de 'gaze' van de film.”
De conclusie van het gesprek was dat de film sterk vanuit een 'outside-in'-perspectief is gemaakt. Veel aanwezigen herkenden hierin een Nederlandse blik, gericht op een 'goednieuwsshow', waarin de werkelijke problematiek rondom armoede en sociale ongelijkheid onderbelicht bleef.
Ook de representatie van Tula kwam aan bod. “De reacties op de Tula-fragmenten legden bovendien dieperliggende inter-eilandelijke spanningen bloot,” licht Dyonna toe. “De meest uitgebreide reactie op Tula kwam van Arubanen, wat volgens aanwezigen meer zei over de historische verhouding tussen Aruba en Curaçao dan over Tula zelf.”
Ondanks de kritiek op deze koloniale blik zag het publiek de waarde van de beelden in: als tijdsopname van hoe de eilanden er in die periode uitzagen.
Aanpak onderzoek
In haar onderzoek kijkt Dyonna naar de complexe lagen achter de representatie en culturele gevoeligheid in de films. In plaats van één enkel opvallend element, benadrukt ze het belang van een bredere analyse. Hierin spelen levendige elementen een rol, zoals taalgebruik, de keuze voor Papiamentu en hoe verhalen vorm krijgen via poëzie en dans.
Ook de historische en culturele verschillen tussen de eilanden komen naar voren: "Hoe wordt er op de verschillende eilanden gereageerd op het verhaal van Tula in Buskando? En wordt er überhaupt een verbinding gelegd, of ontbreekt die connectie juist?"
Daarnaast belicht ze hoe filmmakers binnen hun kaders navigeren, zoals Wilbert Tecla die subtiel bewustwording zoekt. Of de manier waarop mensen omgaan met het perspectief dat filmmaker Rene van Nie neerzet. Dyonna stelt hierbij vragen over de impact van storytelling en de reacties uit de gemeenschap: "Welke invloed heeft kritiek vanuit de gemeenschap op de manier waarop een verhaal wordt verteld en ontvangen?"
Trots en toegankelijkheid
Tot slot benadrukt Dyonna het belang van toegankelijkheid. “Beeld & Geluid bewaart het materiaal, maar de intellectuele en emotionele rechten liggen bij de Caribische gemeenschap. We moeten zorgen dat die films makkelijk te vinden zijn. Want veel mensen hebben nu geen idee waar ze moeten zoeken, en weten vaak niet eens dat deze films überhaupt bestaan”
Onderzoek 'Bewaarde Beelden, Nieuwe Blikken'
Lees het onderzoek van Dyonna Benett 'Bewaarde Beelden, Nieuwe Blikken - Een herkomstonderzoek naar Sticusa-films van Wilbert Tecla en René van Nie door een hedendaagse lens'.
