Solderen vroeger en nu
Solderen vroeger en nu

DIY Radio

Later lezen

Je emailadres wordt eenmalig gebruikt om de link naar het verhaal te sturen. Je adres wordt niet opgeslagen.

Op YouTube zijn talloze How to-filmpjes te bekijken over het zelf bouwen van een radio. De DIY video's zijn populair. ‘Weekend Projects - Super Simple FM Transmitter’ bijvoorbeeld is ruim 1,3 miljoen keer bekeken. Opvallend is dat ze in veel gevallen teruggrijpen op techniek uit het begin van de vorige eeuw. De tijd dat radio opkomt als nieuw massamedium.
How to build a FM radio transmitter, 8-01-2016. Bron YouTube-kanaal Lukas Ekers.
Zelfbouwpraktijken

Zelfbouwpraktijken

In 1913 veroorzaakt de eigenzinnige Hagenaar Jan Corver ophef in het weekblad Panorama. Hij vertelt dat hij met een zelfgemaakt goedkoop ontvangertje berichten van radiostations ontvangt. En dat Nederland meer draadloze amateurs telt zoals hij. Het idee dat alleen militairen, scheepvaart en handelaren radioberichten beluisteren is achterhaald.

Weekend Projects - Super Simple FM Transmitter, 5-12-2013. Bron:YouTube-kanaal: Make:
Eenige wenken omtrent soldeeren, Radio Expres 16, 27-04-1925. Bron: Beeld en Geluid.
Het wonder der draadloze telegrafie

Het wonder past in een sigarenkistje

Foto's van zelfgebouwde apparaten waarmee de amateur zich behelpt sieren Corvers artikel Het wonder van de draadloze telegrafie in de Panorama.

Detail uit: Jan Corver, Het wonder der draadloze telegrafie. Kijkjes in de Nederlandse amateurwereld. Panorama, jrg.1, nr. 12, 17 dec 1913. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Radiotelegrafie

In die tijd is radio nog niet wat het nu is. Voor 1919 is er geen muziek, podcast of praatradio te beluisteren. Commerciële radiotoestellen bestaan eenvoudigweg niet.

Door een koptelefoon is alleen morse code te ontvangen. Gekraak en piepjes via radiotelegrafie, die je als je kunt sounderen om kan zetten in een bericht. Toch is het luisteren naar radiostations voor de gewone man verboden.

Corver vindt dit verbod onzinnig. Radioberichten zijn immers draadloos en te onderscheppen met simpele kristalontvangers en koperdraad antennes.

Hij bepleit het vrij luisteren naar de radio bij minister van Waterstaat Cornelis Lely en ontpopt zich zo tot een voorvechter van de radio voor Jan en alleman.

Hallo! Hallo! Een film over de Duitsche radio, 1-01-1930. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Hoe leuk het was

Influencer

Met connecties in de hoogste regionen en een grote groep volgers zou je hem misschien wel kunnen vergelijken met gespecialiseerde influencers van nu. Jan Corver is aimabel, vermogend, hij beweegt zich in de juiste kring van vrienden met een passie voor radio. Bovendien heeft hij een talent om ingewikkelde techniek begrijpelijk uit te leggen.

Nachtelijk festijn in Kurhaus, Foto: Hans Nieuwenhuis, Radio Expres 24, 12-06-1925. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Draadlooze Caricaturen

Hoe dan?

Om te beginnen schrijft hij het boekje Het draadloos ontvangststation voor den amateur. Dat komt uit in 1915, wanneer de eerste Wereldoorlog is losgebarsten en radio luisteren weer streng verboden is.  Het is een instant bestseller.  Mede dankzij dit boekje weten amateurs hun technische kennis op peil te houden en menig bericht te onderscheppen.

J.M. Moerkerk, Draadlooze caricaturen, Radio Expres 5, 29-01-1925. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Verenigd

Amateurs verenigd

Intussen gaan de ontwikkelingen snel. In 1916 richten vooraanstaande radiomannen de Nederlandsche Vereeniging voor Radiotelegrafie (NVVR) op. Het luisterverbod gaat in 1917 van de baan. De radiolamp doet zijn intrede en de muzikale programma's die Hanso Idzerda vanaf 6 november 1919 uitzendt brengen voor het eerst in de geschiedenis echt vermaak op de radio.

Folder Radio-Concerten, N.v. Ned. Radio-Industrie, jaartal onbekend. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Radio Expres

Radio Expres laboratorium

Naast het NVVR maandblad Radio Nieuws start Corver het weekblad Radio Expres in 1923. Dit groeit uit tot een razend populair serieus tijdschrift voor de echte amateur. Corver bespreekt buitenlandse artikelen en publiceert over eigen experimenten met nieuwe onderdelen en technieken in zijn laboratorium. Dat maakt hem in de ogen van zijn lezers tot een betrouwbare autoriteit.

Cover Radio Expres 34, 21-08-1924. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Advertentie

Mediamerk

De autoriteit en influence van Radio Expres valt ook bedrijven als Philips op. Naast samenwerkingen met bekende ondernemers als Idzerda, richten ze hun pijlen op amateurs via tijdschriften.

Philips advertentie in Radio Expres 19, 8 mei 1924. Bron: collectie Beeld en Geluid.

Tante Jo en haar radio

Lezers sturen vol trots foto's met zelfgebouwde toestellen naar de Radio Expres. Velen zijn geklust volgens het technisch vernuftige schema van ingenieur Koomans.

Lees fragment
Duo Hofmann, Mijn tante Jo, Polydor 1930. SSST, ik hoor wat, 26-10-1960, VARA. Bron: collectie Beeld en Geluid.
LMVD Boomgaard, De kleine loge's luisteren ook, Radio Expres 37, 11-09-1927. Bron: collectie Beeld en Geluid.

Ome Ko legt uit

Ingenieur Nicolaas Koomans publiceert regelmatig in Radio Nieuws en Radio Expres. Jan Corver en hij zijn goede vrienden. Beide mannen geven lezingen en demonstraties over onderzoek en ontwikkelingen in radioland.

Lees fragment
JH Hansen, Drielampstoestel met dubbelroosterlampen, Radio Expres 27, 3-07-1924. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Radiogeschiedenis, 06-11-1939, VARA. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Vlegeljaren van de radio

Halverwege de jaren 20 komen er kant en klare, prijzige radiotoestellen op de markt. Voor arbeiders onbetaalbaar. Amateurs besmet met het radiovirus experimenteren liever met eigen bouwsels.

Deurbellen, bezemstelen, fietslampjes, stroopblikken, damschijven en gordijnroedes; van alles is een radio onderdeel te maken.

Die inventiviteit en de informatie uit de radiotijdschriften helpt arbeider en amateur al luisterend de crisis in de jaren 30 door.

Stuwing, 01-01-1932, VARA. Bron: collectie Beeld en Geluid.

De hartstocht van 't experiment

Na het bombardement op Rotterdam van mei 1940 is Corver in shock, maar hij herpakt zich en blijkt ook in oorlogstijd een visionair. Hij voorziet restricties, tekorten en een terugval in techniek. De hartstocht voor het experiment drijft hem in een gidsrol. Ditmaal niet op zoek naar lol of muziek, maar om de radio als informatiebron toegankelijk te houden tijdens de bezetting.

Lees fragment
Interview W.Ch. Kalee met N. Koomans, Radiogeschiedenis, 06-11-1939, VARA. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Foto: Land van Hoboken, 14-05-1940. Bron: Het Nieuwe Instituut-Architecture Collections [No restrictions] via Wikimedia Commons.
Eenlampers en kristal

Meteen na de capitulatie starten pogingen om verwoeste zendstations in Nederland te herstellen zodat Duitse en Nederlandse omroepen als de AVRO kunnen uitzenden.

Corver start in het tweede nummer na het bombardement een nieuwe rubriek: Van voren af aan, waarin: "wij eenigen artikelen gaan brengen waarin ook voor den leek uitvoerig zal worden beschreven hoe men tot den allergoedkoopsten, behoorlijke ontvanger kan geraken".

Eenlampstoestellen of kristalontvangers, gebaseerd op techniek van jaren terug worden weer interessant. Hij blijft publiceren, zelfs nadat radiobezit illegaal wordt en Nederlanders hun radio's moeten inleveren, of verstoppen voor de bezetter.

Friesland 1945, Acte 1, 01-01-1945. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Samen op weg, deel 2, Het verzet, 01-01-1946. Bron: collectie Beeld en Geluid.

Stroomloze periode

Aan het eind van de oorlog valt de elektrische stroomvoorziening uit. Oude onderdelen blijken nu goud waard voor wie Radio Oranje wil luisteren op illegale provisorische kristalontvangers.

Weekjournaal, Polygoon Hollands Nieuws, week 36, 1945, Polygoon. Bron: collectie Beeld en Geluid.

Zelfbouwtoestel waarmee Corver naar de BBC luisterde, 1941-1945

Super regeneratieve kortegolf ontvanger

Radio avonturen

Dit toestel van Corver verbergt heel wat geheimen. De krabbel PCJ op de raamantenne geeft de leeftijd prijs, want radiostation PCJ zond uit tot oktober 1941. Een Leitz mica-condensatortje uit 1942 verraadt dat Corver er ook later nog aan knutselde. Na de oorlog schrijft hij over zijn avonturen met precies deze superregeneratieve kortegolfontvanger in zijn boek Radio door zelf doen.

Jan Corver

DIY Radio collectie

Jan Corver is actief in omroepbesturen en blijft schrijven over radio- en tv-techniek tot zijn dood in 1956. De experimenteertafels met ruim honderd DIY objecten uit het Radio Expres laboratorium zijn opgenomen in de historische collectie van Beeld en Geluid.

Foto: Carlien Booij, 1-10-2019. Bron: collectie Beeld en Geluid.

Nieuwe techniek heeft pioniers met passie nodig. Mensen als Jan Corver, die experimenteren, onderzoeken en kennis delen. Amateurs met hun DIY-mentaliteit zijn onmisbaar geweest bij de opkomst van radio in Nederland. In de geest van Corver: Just Do It Yourself.

Bekijk bronnenlijst

Gerelateerde verhalen

Bekijk alle verhalen
Koningin Wilhelmina: Radio Oranje

TILT: Verborgen radio

Zin om nog meer te lezen?

Ontdek jouw verhaal in deze interactieve special over het de verborgen radio. Want als de radio je enige hoop op vrijheid is, hoe ver zou jij dan gaan om die te beschermen?