AV-Mania blog

'De Berg' van Gerrard Verhage

Onlangs was de serie ALLEMAAL FILM over de naoorlogse Nederlandse filmgeschiedenis op de televisie te zien. Wat mij betreft zijn de negen afleveringen verplichte kost voor elke student aan de Filmacademie of bij een universitaire opleiding film- en televisiewetenschap. Want even afgezien van het feit of je presentator Jeroen Krabbé pedant of prettig vindt, valt er veel te genieten in ALLEMAAL FILM, dat nu ook in een mooie DVD-box is uitgebracht. Er zijn clips te zien van bekende en minder bekende films, fascinerende opnamen achter de schermen en interviews met filmmakers, acteurs en andere betrokkenen. Is Jan de Bont nu echt zijn moedertaal is vergeten? Waarom kon Fons Rademakers zich vlak voor zijn dood nog zo opwinden over het succes van de ?onbenullige? komedie FANFARE van Bert Haanstra?

Natuurlijk wordt er naar mijn zin in ALLEMAAL FILM teveel aandacht aan de speelfilm besteed (zeven van de negen afleveringen), maar mijn favoriete genre komt wel degelijk ook aan bod buiten die ene aan de documentaire gewijde aflevering 'Zoeken naar de werkelijkheid'. Zo zag ik in de aflevering 'Verander de Wereld' ineens de prachtige zwart/wit beelden van de documentaire DE BERG (1982) van Gerrard Verhage voorbijkomen.

Gerrard Verhage is voor mij meer dan de maker van die spraakmakende speelfilm over Klaas Bruinsma, DE DOMINEE. Hij was het die mij in 1973 bij het 'filmschrift' Skrien haalde, dat toen in zijn marxistische periode zat. De andere nieuwkomer was Ben Verbong die later o.a. HET MEISJE MET HET RODE HAAR zou maken. Wij mochten: vergaderen, notulen maken, artikelen schrijven, teksten uittypen op een IBM machine met bolletje, koppen maken met wrijfletters van Van Beek, de lay-out bij de drukkerij afleveren, het blad in enveloppen stoppen en gebundeld naar het postkantoor brengen en tenslotte op de fiets langs Amsterdamse boekhandels gaan om oude nummers in te nemen en nieuwe af te geven.

Gezegend als hij was met een enorme overtuigingskracht, zorgde Verhage ervoor dat wij naast al deze handarbeid de hoofdarbeid niet vergaten. Zo regelde hij dat ik me bij een Marx leesclubje kon aansluiten. Daar deed ook Pauline Terreehorst, nu directeur van het Utrechtse Centraal Museum, aan mee. We lazen ook Brecht, Eisenstein, Kracauer en Prokop ? veelal in het Duits. Het zou me later nog jaren kosten om germanismen als ?de dertiger jaren? af te leren.

Volkskrant recensent B.J. (Bob voor intimi) Bertina noemde Skrien eens ?De Wachttoren van de film?. Verhage was verrukt van deze (geuzen)naam. In ALLEMAAL FILM zoomt de camera mooi in op een aantal Skrien-nummers uit die tijd met hun kenmerkende lay-out. Er zijn ook foto?s van het Amsterdams Stadsjournaal te zien, het filmcollectief waar Verhage een belangrijke stem in had. Net als veel andere Amsterdamse studenten sloot hij zich in de loop van de jaren zeventig aan bij de CPN. Hij verzorgde er zelfs een paar opmerkelijke uitzendingen voor in het kader van de zendtijd voor politieke partijen.

Na enkele jaren nam Verhage weer afscheid van 'de partij'. Hij was niet de enige, maar wat zijn breuk zo uniek maakt is DE BERG. Want zoals Verhage in ALLEMAAL FILM opmerkt, met die documentaire 'filmde hij zich uit de partij'. Toch is DE BERG bepaald geen egodocument van het type 'mijn moeder en mijn hond en ik' (IDFA-directeur Ally Derks), dat de laatste jaren opgang heeft gemaakt in Nederland. Natuurlijk is Verhage zelf aanwezig in de film. Je hoort hem vragen stellen aan de vijf (ex-)communisten. Aan het begin leest hij bovendien een tekst van Lenin voor over het afdalen van een berg, nadat de klimmer gemerkt heeft dat hij langs de gekozen weg de top niet kan bereiken. Maar de vijf en niet de maker staan centraal.

Aanleiding voor de film was het vertrek van de CPN uit het Amsterdamse Felix Meritis, waar het vanaf 1945 zijn hoofdkwartier had gehad. Het bezoek van de hoofdpersonen aan de lege ruimten van Felix is op een vervreemdende manier gefilmd, met prachtige, lang aangehouden pans van cameraman Goert Giltay. In de verhalen die ze thuis in hun naoorlogse tuinstadflats vertellen, komt Felix overigens helemaal niet ter sprake. Ze hebben het over de crisisjaren, de opbouw van het socialisme, de Spaanse Burgeroorlog en hun kampervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

DE BERG zit vol emoties. De meesterlijke cameravoering van Giltay biedt de betrokkenen alle ruimte. Het mooist is het tweegesprek tussen Henk en Jans Gortzak. Dat is als enige in de film tegen een zwart doek gefilmd, waardoor je als toeschouwer helemaal op hun woorden en gelaatsuitdrukkingen gefocust bent. Henk stelt dat hij niet kan leven zonder het ideaal van het communisme, terwijl Jans haar geloof al lang is kwijtgeraakt.

Bitter vertelt Jans hoe ze na de bevrijding elke dag naar het Centraal Station ging, hopende op de terugkeer van Henk uit het kamp. Maar die zat intussen in Potsdam om het socialisme mee te helpen opbouwen. Verhage illustreert dit met een fragment uit de DEFA documentaire POTSDAM BAUT AUF, waarin de installatie van het nieuwe stadsbestuur wordt getoond. Natuurlijk zie je direct dat deze ceremonie speciaal voor de film is geënsceneerd, maar de Pruisische koppen van de bestuurders zijn zo echt als maar zijn kan.

Voor wie het weet, heeft de keuze van dit indrukwekkende archieffragment nog een extra laag. Want POTSDAM BAUT AUF is gemaakt door een Nederlander die net als Henk Gortzak na mei 1945 uit politieke overtuiging in Oost-Duitsland achterbleef. Het was Joop Huisken, een oud-medewerker van Joris Ivens, die in 1979 in Oost-Berlijn overleed. Toch is hij eigenlijk de enige in DE BERG, die echt op voet van gelijkheid in dialoog met Verhage gaat, nl. met behulp van beelden en geluiden.

Bekijk hier een filmfragment over Gerrard Verhage
Kijk ook eens op de website van Gerrard Verhage

Subscribe to Recente blogposts